Załmen Gradowski
Biografia
Załmen Gradowski, urodzony ok. 1910 roku w Suwałkach jako Chaim Załman Gradowski, był żydowskim mężczyzną, który podczas II wojny światowej znalazł się w okupowanej Polsce.
W Łunni koło Grodna mieszkał przed wybuchem wojny. W listopadzie 1942 roku przesiedlony do obozu przejściowego w Kiełbasinie, a następnie w grudniu 1942 roku deportowany wraz z rodziną do Auschwitz-Birkenau. Po selekcji zginęła jego żona, matka i dwie siostry.
Od początku osadzenia pracował w Sonderkommando. Był jednym z organizatorów buntu Sonderkommando w krematorium IV z 7 października 1944 roku. Prawdopodobnie zginął podczas samego buntu lub został zastrzelony przez SS tuż po stłumieniu walk.
Po wojnie odnaleziono na terenie Birkenau dwa rękopisy Gradowskiego w jidysz stanowiące unikalne świadectwo Zagłady Żydów. W języku polskim ukazały się jako Znajduję się w sercu piekła. Notatki więźnia Sonderkommando odnalezione w Auschwitz.